رواة ملتقى البراديغم بين أهل السنة والشيعة: فضائل علي بن أبي طالب نموذجًا
Paradigm-Junction Narrators Between Ahl al-Sunna and Shīʿa: The Case of the Virtues of ʿAlī b. Abī Ṭālib
Ehl-i Sünnet ve Şîa Arasında Paradigma Kavşağı Râviler: Hz. Ali’nin Faziletleri Örneği
لم يكن الخط الفاصل بين أهل السنة والشيعة في القرون الأولى بالحدّة التي هو عليها اليوم. ولذلك أمكن للراوي ذي الميول الشيعية أن يجد له موضعًا في مصادر أهل السنة ما دام لا يدعو إلى مذهبه، وكان العكس ممكنًا أيضًا. وتهدف هذه الدراسة إلى تتبّع الروايات على مستوى الإسناد لمعرفة هل انتقلت بين منظومتَي الرواية عند الطائفتين، وإن انتقلت ففي أيّ اتجاه وبأيّ طريق. وقد اختيرت عيّنةً للدراسة الرواياتُ المرقّمة من 20 إلى 29 في الباب المخصّص لفضائل علي بن أبي طالب (ت 40/661) من كتاب الموضوعات لابن الجوزي (ت 597/1201). وتُتُبّعت طرق هذه الروايات في المصادر السنية والشيعية باستعمال برنامجَي الشاملة ومكتبة أهل البيت، ورُسمت لكل رواية مخطّطات إسنادها. ومُيّزت في المخطّطات أسانيد المصنّفات الشيعية، ولم تُدخَل طبقة الصحابة في المقارنة. أما المصادر التي أوردت الرواية بلا إسناد فلم تُدرَج في المخطّطات. ودُرست تراجم الرواة الواقعين في نقاط التقاء طرق الإسناد في كتب الرجال عند الطائفتين، وموقعهم في كتب الرواية عندهما. وتقترح الدراسة لهذا الغرض ثلاثة مفاهيم. فملتقى البراديغم هو الراوي الذي تلتقي عنده لأول مرة في مخطّط الإسناد طرقٌ مختلفة الانتماء المذهبي. وراوي الانتقال هو الراوي الواقع في هذا الموضع، الذي له ترجمة مستقلة في المنظومة الرجالية لكلا البراديغمين، ويقوم بمهمة النقل في مصنّفات الرواية عند كليهما. وأما راوي الانتقال الصوري فهو الذي يقع في الملتقى ولكنه يفقد أحد هذين الشرطين على الأقل. ومن بين الملتقيات التسعة التي رُصدت في العيّنة لم يوجد راوي الانتقال إلا في ثلاثة منها. وهؤلاء هم أبو هارون العبدي والحارث بن حصيرة وعبيد الله بن موسى. وأما أكثر الملتقيات فهي من قبيل راوي الانتقال الصوري. ووقع الانتقال في بعض الروايات لا على مستوى الراوي، بل على مستوى المؤلف أو بانتقال نسخة من يد إلى يد. وفي إحدى الروايات يوجد راوي انتقال في الإسناد مع أنه لا ملتقى فيها. ولم يُعَدّ إيرادُ المصنّفين من أهل السنة روايةً لمجرّد بيان وضعها دليلًا على التداخل الروائي. وتُظهر الدراسة أن وجود الملتقى لا يدلّ بمفرده على التداخل الروائي. فالتداخل الروائي ظاهرة محدودة يمكن تتبّعها، تجري عبر رواة بأعيانهم ومصنّفات بعينها.
In the early centuries, the boundary between Ahl al-Sunna and the Shīʿa was not as sharp as it is today. For this reason, a narrator with Shīʿī leanings could find a place in Sunnī sources as long as he did not propagate his school, and the reverse was also possible. This study aims to trace, at the level of the isnād, whether traditions changed hands between the transmission systems of the two traditions and, if they did, in which direction and by what route. The sample consists of traditions nos. 20-29 in the chapter devoted to the virtues of ʿAlī b. Abī Ṭālib (d. 40/661) in Ibn al-Jawzī’s (d. 597/1201) al-Mawḍūʿāt. The lines of transmission of these traditions in Sunnī and Shīʿī sources were surveyed with the Shāmila and Maktabat Ahl al-Bayt programs, and isnād diagrams were drawn for each tradition. In the diagrams, chains belonging to Shīʿī works were marked separately, and the generation of the Companions was excluded from the comparison. Sources that give a tradition without an isnād were not included in the diagrams. For the narrators found at the points where isnād branches meet, their entries in the rijāl works of both traditions and their place in the transmission works were examined. The study proposes three concepts for this examination. A paradigm junction is the narrator in whom branches of differing sectarian affiliation meet for the first time in an isnād diagram. A transitional narrator is one who stands at such a junction, has an independent entry in the rijāl systems of both paradigms and transmits in the works of both. A schematic transitional narrator, by contrast, stands at a junction but lacks at least one of these two conditions. Of the nine paradigm junctions identified in the sample, only three contain a transitional narrator. These are Abū Hārūn al-ʿAbdī, al-Ḥārith b. Ḥaṣīra and ʿUbayd Allāh b. Mūsā. Most of the junctions, on the other hand, have the character of a schematic transitional narrator. In some traditions the transfer took place not at the level of a narrator but at the level of an author or through a manuscript copy changing hands. In one tradition a transitional narrator appears in the isnād although there is no junction. A Sunnī author’s recording of a tradition solely to show that it is fabricated was not counted as evidence of transitivity. The study shows that the existence of a junction is not in itself evidence of transitivity. Transitivity is a limited and traceable phenomenon that operates through particular narrators and works.
Ehl-i sünnet ile Şîa arasındaki sınır ilk asırlarda bugünkü kadar keskin değildir. Bu sebeple Şiî eğilimli bir râvi, mezhebinin propagandasını yapmadığı sürece Sünnî kaynaklarda yer alabilmiş, bunun tersi de mümkün olmuştur. Bu çalışma, iki geleneğin rivayet sistemleri arasında rivayetlerin el değiştirip değiştirmediğini, değiştirdiyse bunun hangi yönde ve hangi yolla gerçekleştiğini isnad düzeyinde izlemeyi amaçlamaktadır. Örneklem olarak İbnü’l-Cevzî’nin (ö. 597/1201) el-Mevzûât’ında Hz. Ali’nin (ö. 40/661) faziletlerine ayrılan bâbdaki 20-29 numaralı rivayetler seçilmiştir. Bu rivayetlerin Sünnî ve Şiî kaynaklardaki tarikleri Şâmile ve Mektebetü Ehli’l-Beyt programlarıyla taranmış, her rivayet için isnad şemaları çizilmiştir. Şemalarda Şiî eserlere ait senedler ayrıca işaretlenmiş, sahâbî tabakası karşılaştırmaya dahil edilmemiştir. Rivayeti isnadsız veren kaynaklar ise şemalara alınmamıştır. İsnad kollarının birleştiği noktalarda bulunan râvilerin, her iki geleneğin ricâl eserlerindeki kayıtları ve rivayet eserlerindeki yeri incelenmiştir. Çalışmada bu inceleme için üç kavram önerilmektedir. Paradigma kavşağı, isnad şemasında farklı mezhebî aidiyete sahip kolların ilk kez birleştiği râvidir. Geçiş râvisi, bu konumda yer alıp her iki paradigmanın ricâl sisteminde müstakil kaydı bulunan ve her ikisinin rivayet eserlerinde nakil görevi üstlenen râvidir. Şematik geçiş râvisi ise kavşakta bulunduğu hâlde bu iki şarttan en az birini taşımayan râvidir. Örneklemde tespit edilen dokuz paradigma kavşağının yalnız üçünde geçiş râvisi bulunmaktadır. Bunlar Ebû Hârûn el-Abdî, Hâris b. Hasîra ve Ubeydullah b. Mûsâ’dır. Kavşakların çoğu ise şematik geçiş râvisi niteliği taşımaktadır. Bazı rivayetlerde intikal râvi düzeyinde değil, müellif düzeyinde ya da bir nüshanın el değiştirmesiyle gerçekleşmiştir. Bir rivayette ise kavşak bulunmadığı hâlde isnadda bir geçiş râvisi yer almaktadır. Sünnî müelliflerin bir rivayeti yalnızca mevzû olduğunu göstermek için kaydetmesi geçişkenliğe delil sayılmamıştır. Çalışma, bir kavşağın varlığının tek başına geçişkenliğe delil olmadığını göstermektedir. Geçişkenlik, belirli râviler ve eserler üzerinden gerçekleşen sınırlı ve izlenebilir bir olgudur.
Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. Fezâilü’s-sahâbe. thk. Vasiyyullah Muhammed Abbâs. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1403/1983.
Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 45 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
Âsımî, Ahmed b. Muhammed b. Ali. el-Aselü’l-musaffâ fî tehzîbi zeyni’l-fetâ fî şerhi sûreti hel etâ. tlk. Muhammed Bâkır el-Mahmûdî. 2 Cilt. Kum: Mecma‘u İhyâi’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye, 1418.
Azîzî, Hüseyin – Rüstgâr, Pervîz – Beyât, Yûsuf. er-Ruvâtü’l-müşterekûn beyne’ş-Şîa ve’s-Sünne. çev. Abdülemîr el-Verdî – Akîl er-Rubaî – Rezzâk Abdürresûl. Tahran: el-Mecma‘u’l-Âlemî li’t-Takrîb beyne’l-Mezâhibi’l-İslâmiyye, 1430/2009.
Begavî, Ebü’l-Kâsım Abdullah b. Muhammed b. Abdülazîz. Mu‘cemü’s-sahâbe. thk. Muhammed el-Emîn b. Muhammed el-Ceknî. 3 Cilt. Kuveyt: Mektebetü Dâri’l-Beyân, 1421/2000.
Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. 9 Cilt. Bulak: el-Matbaatü’l-Kübrâ el-Emîriyye, 1311.
Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Muhammed b. Salih b. Muhammed ed-Debbâsî. 12 Cilt. Riyad: en-Nâşirü’l-Mütemeyyiz, 1440/2019.
Buhayrî, Ebû Osman Sa‘îd b. Muhammed. er-Râbi‘ min fevâidi Ebî Osman el-Buhayrî. b.y.: y.y., 2004.
Büyükkara, Mehmet Ali. “İmamiyye Şia’sının Hadis Usulünde ‘Mezhebi Bozuk’ Râviler (II): Örneklerle Mezhebi Bozuk Ricâl ve Rivayetlerinin Değeri”. İslâmi Araştırmalar Dergisi 17/4 (2004), 354-368.
Cûzekânî, Ebû Abdullah el-Hüseyin b. İbrâhîm b. el-Hüseyin el-Hemedânî. el-Ebâtîl ve’l-menâkîr ve’s-sıhâh ve’l-meşâhîr. thk. Abdurrahmân b. Abdülcebbâr el-Firyevâî. 2 Cilt. Riyad: Dâru’s-Sumay‘î – Hindistan: Dâru’d-Da‘veti’t-Ta‘lîmiyye el-Hayriyye, 4. Basım, 1422/2002.
Dârekutnî, Ebü’l-Hasan Ali b. Ömer b. Ahmed. ed-Duafâ ve’l-metrûkûn. thk. Abdürrahîm Muhammed el-Kaşkarî. 3 Cüz. Medine: Mecelletü’l-Câmi‘ati’l-İslâmiyye, 1403-1404.
Dârekutnî, Ebü’l-Hasan Ali b. Ömer b. Ahmed. el-Mü’telif ve’l-muhtelif. thk. Muvaffak b. Abdullah b. Abdülkâdir. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1406/1986.
Doğmaç, Cevat. Fezâil ve Mevzûât Literatüründe Hz. Ali. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
Duman, Ayşe Nur. “Değişen Otoriteler: Sünnî ve Şiî Halkalarda Müşterek Nakledilen Bir Rivayetin İncelemesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 27/1 (2023), 167-183.
Duman, Ayşe Nur. “Hadis Alanındaki Takrîbü’l-Mezâhib Literatürünün Değerlendirilmesi”. İdrak Dini Araştırmalar Dergisi 2/1 (2022), 87-115.
Duman, Ayşe Nur. Hadis Rivayetinde Sünnî-Şiî Etkileşimi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2024.
Duman, Ayşe Nur. “Şia Hadis Tarihi Adlı Kitabın Muhteva ve Metot Analizi”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 57 (2019), 85-101.
Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdullah el-İsfahânî. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ. 10 Cilt. Mısır: Matba‘atü’s-Sa‘âde, 1394/1974.
Furât b. İbrâhîm el-Kûfî. Tefsîrü Furât el-Kûfî. thk. Muhammed el-Kâzım. Tahran: Müessesetü’t-Tab‘ ve’n-Neşr et-Tâbi‘a li-Vezâreti’s-Sekâfe ve’l-İrşâdi’l-İslâmî, 1410/1990.
Gan, Furkan. Ebû Bekr el-Katî‘î’nin Hadis İlmine Katkıları. Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
Gencî, Muhammed b. Yûsuf eş-Şâfi‘î. Kifâyetü’t-tâlib fî menâkıbi Ali b. Ebî Tâlib ve yelîhi el-Beyân fî ahbâri sâhibi’z-zamân. Tahran: Dâru İhyâi Türâsi Ehli’l-Beyt, 3. Basım, 1404.
Hâkim el-Haskânî, Ubeydullah b. Abdullah b. Ahmed. Şevâhidü’t-tenzîl li-kavâ‘idi’t-tafdîl. thk. Muhammed Bâkır el-Mahmûdî. b.y.: Mecma‘u İhyâi’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye, 1411/1990.
Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. thk. Mustafa Abdülkadir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411/1990.
Hamâde, Faruk. “Ehl-i Sünnet Kaynaklarında Şîa’nın Oniki İmamının Rivayetleri”. çev. Hacı Musa Erkaya – Murat Gökalp. Dinî Araştırmalar 8/24 (2006), 327-346.
Hasan el-Askerî, Ebû Muhammed Hasan b. Ali el-Hâdî b. Muhammed el-Cevâd et-Takî. et-Tefsîr. Kum: Medresetü’l-İmâm el-Mehdî, 1409.
Hasîbî, el-Hüseyin b. Hamdân. el-Hidâyetü’l-kübrâ. Beyrut: Müessesetü’l-Belâğ, 1411/1991.
Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Müttefik ve’l-müfterik. thk. Muhammed Sadık el-Hâmidî. 3 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kâdirî, 1417/1997.
Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. es-Sâbık ve’l-lâhık fî tebâ‘udi mâ beyne vefâti râviyeyni an şeyhin vâhid. thk. Muhammed b. Matar ez-Zehrânî. Riyad: Dâru’s-Sumay‘î, 2. Basım, 1421/2000.
Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1422/2001.
Hazzâz el-Kummî, Ebü’l-Kâsım Ali b. Muhammed b. Ali. Kifâyetü’l-eser. thk. Abdüllatîf el-Hüseynî. b.y.: İntişârât Bîdâr, 1401.
Hillî, Cemâlüddîn el-Hasan b. Yûsuf b. el-Mutahhar (Allâme el-Hillî). Minhâcü’l-kerâme fî ma‘rifeti’l-imâme. thk. Abdurrahim Mübârek. Meşhed: Tâsûâ, 1379 hş./2000.
Hûî, Ebü’l-Kâsım el-Mûsevî. Mu‘cemü ricâli’l-hadîs ve tafsîlü tabakâti’r-ruvât. 24 Cilt. b.y.: Müessesetü’l-Hûî el-İslâmiyye, ts.
İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah b. Adî el-Cürcânî. el-Kâmil fî duafâi’r-ricâl. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd – Ali Muhammed Muavvız. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1997.
İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Ali b. el-Hasan. Târîhu medîneti Dımaşk. thk. Ebû Sa‘îd Ömer b. Garâme. 80 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1417/1996.
İbn Bâbeveyh, Şeyh Sadûk Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ali el-Kummî. el-Emâlî. thk. Kısmü’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye. Kum: Mü’essesetü’l-Bi‘se, 1417.
İbn Bâbeveyh, Şeyh Sadûk Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ali el-Kummî. el-Hısâl. tsh. Ali Ekber el-Gaffârî. 2 Cilt. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1362 hş./1983.
İbn Bâbeveyh, Şeyh Sadûk Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ali el-Kummî. Kemâlü’d-dîn ve tamâmü’n-ni‘me. tsh. Ali Ekber el-Gaffârî. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1405.
İbn Cebr, Ebû Abdullah el-Hüseyin. Nühabü’l-menâkıb li-âli Ebî Tâlib. thk. Seyyid Mehdî er-Recâî. 2 Cilt. Kum: Mektebetü Âyetillâhi’l-Uzmâ el-Mar‘aşî en-Necefî, 1433/2012.
İbn Ebi’l-Hadîd, Abdülhamîd b. Hibetillâh. Şerhu Nehci’l-belâga. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 20 Cüz. Kahire: Dâru İhyâi’l-kütübi’l-‘Arabiyye – Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâhu, ts.
İbn Hacer el-‘Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Ali b. Muhammed. Lisânü’l-Mîzân. 7 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-A‘lemî li’l-Matbû‘ât, 2. Basım, 1390/1971.
İbn Hacer el-‘Askalânî, Ebü’l-Fazl. Tağlîku’t-ta‘lîk alâ Sahîhi’l-Buhârî. thk. Saîd Abdurrahmân Mûsâ el-Kazakî. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1405.
İbn Hacer el-‘Askalânî, Ebü’l-Fazl. Takrîbü’t-Tehzîb. thk. Muhammed Avvâme. Halep: Dâru’r-Reşîd, 1406/1986.
İbn Hacer el-‘Askalânî, Ebü’l-Fazl. Tehzîbü’t-Tehzîb. 12 Cilt. Hindistan: Matbaatü Dâireti’l-Maârifi’n-Nizâmiyye, 1326.
İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. el-Mecrûhîn mine’l-muhaddisîn ve’d-duafâ ve’l-metrûkîn. thk. Mahmûd İbrâhim Zâyed. 3 Cilt. Halep: Dâru’l-Va‘y, 1396.
İbn İshak, Muhammed b. İshak b. Yesâr el-Muttalibî. Sîretü İbn İshâk. thk. Süheyl Zekkâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1398/1978.
İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 21 Cilt. b.y.: Dâru Hicr, 1418/1997.
İbn Şâhîn, Ebû Hafs Ömer b. Ahmed b. Osman. Şerhu mezâhibi Ehli’s-sünne ve ma‘rifetü şerâi‘i’d-dîn ve’t-temessük bi’s-sünen. thk. Âdil b. Muhammed. b.y.: Müessesetü Kurtuba, 1415/1995.
İbn Şâzân, Şâzân b. Cebrail el-Kummî. er-Ravza fî fezâili emîri’l-mü’minîn Ali b. Ebî Tâlib. thk. Ali eş-Şekerçî. Kum: Müessesetü Âli’l-Beyt, 1423.
İbn Şehrâşûb, Muhammed b. Ali el-Mâzenderânî. Me‘âlimü’l-ulemâ fî fihristi kütübi’ş-Şîa ve esmâi’l-musannifîn minhüm kadîmen ve hadîsen. nşr. Muhammed Sâdık Âl Bahri’l-Ulûm. Beyrut: Dâru’l-Advâ, ts.
İbn Tâvûs, Rızâüddin Ali b. Tâvûs el-Hillî. el-Yakîn. thk. el-Ensârî. Cezayir: Müessesetü Dâri’l-Kitâb, 1413.
İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalîm. Minhâcü’s-sünneti’n-nebeviyye. thk. Muhammed Reşâd Sâlim. 9 Cilt. Riyad: Câmi‘atü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1406/1986.
İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ali. Câmi‘u’l-mesânîd. thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1426/2005.
İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. ed-Duafâ ve’l-metrûkûn. thk. Abdullah el-Kâdî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1406.
İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. el-Mevzûât. thk. Abdurrahman Muhammed Osman. 3 Cilt. Medine: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1386-1388/1966-1968.
İbnü’l-Gadâirî, Ebü’l-Hüseyin Ahmed b. el-Hüseyin. er-Ricâl. thk. Muhammed Rızâ el-Hüseynî el-Celâlî. Kum: Dâru’l-Hadîs, 1422.
İbnü’l-Megâzilî, Ali b. Muhammed b. Muhammed. Menâkıbü emîri’l-mü’minîn Ali b. Ebî Tâlib. thk. Ebû Abdurrahmân Türkî. San‘a: Dâru’l-Âsâr, 1424/2003.
İbnü’l-Mülakkın, Sirâcüddîn Ömer b. Ali. Muhtasaru Telhîsi’z-Zehebî. thk. Abdullah b. Hamd el-Luhaydân. Riyad: Dâru’l-Âsıme, 1411.
İbrahim b. Sa‘deddin eş-Şâfi‘î, İbrahim b. Muhammed b. el-Müeyyid. Ferâidü’s-simtayn fî fezâili’l-Murtazâ ve’l-Betûl ve’s-sıbteyn ve’l-eimme min zürriyyetihim. thk. Muhammed Bâkır Mahmûdî. Beyrut: Müessesetü’l-Mahmûdî, 1398/1978.
İclî, Ebü’l-Hasan Ahmed b. Abdullah. Ma‘rifetü’s-sikât. thk. Abdül‘alîm Abdül‘azîm el-Bestevî. 2 Cilt. Medine: Mektebetü’d-Dâr, 1405/1985.
Kâsımî, el-Hâdî li-Dînillâh el-Hasan b. Yahyâ b. Ali. et-Tuhfetü’l-‘ascediyye fîmâ dâra mine’l-ihtilâf beyne’l-adliyye ve’l-cebriyye. San‘a: Ebû Eymen li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr, 1412.
Kazan, Tahsin. “‘Ümmetim Dalâlet Üzere Birleşmez’ Rivâyetinin İsnâd Açısından Değerlendirilmesi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 13/75 (2020), 917-926.
Kerâcikî, Ebü’l-Feth Muhammed b. Ali. er-Risâletü’l-Aleviyye fî fazli emîri’l-mü’minîn. thk. Abdülaziz el-Kerîmî. Kum: Delîle Mâ, 1427.
Keşşî, Ebû Amr Muhammed b. Ömer. Ricâlü’l-Keşşî (İhtiyâru ma‘rifeti’r-ricâl). Beyrut: Müessesetü’l-A‘lemî li’l-Matbû‘ât, ts.
Kızıl, Fatma. Müşterek Râvi Teorisi ve Tenkidi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2019.
Kohlberg, Etan. “An Unusual Shīʿī Isnād”. Israel Oriental Studies 5 (1975), 142-149.
Kûfî, Muhammed b. Süleyman. Menâkıbü’l-imâm emîri’l-mü’minîn. thk. Muhammed Bâkır el-Mahmûdî. Kum: Mecma‘u İhyâi’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye, 1412.
Kuzudişli, Bekir. “Sunnī-Shīʿī Interaction in the Early Period –The Transition of the Chains of Ahl al-Sunna to the Shīʿa–”. Ilahiyat Studies 6/1 (2015), 7-45.
Kuzudişli, Bekir. Şîa ve Hadis: Başlangıcından Kütüb-i Erbaa’ya Hadis Rivayeti ve İsnad. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
Küleynî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ya‘kūb b. İshâk. el-Kâfî. tsh. Ali Ekber el-Gaffârî. 8 Cilt. Tahran: Dâru’l-Kütübi’l-İslâmiyye, 3. Basım, 1388.
Luhaydân, Dahîl b. Sâlih. “Ziyâdâtü’l-Katîî alâ Müsnedi’l-İmâm Ahmed dirâseten ve tahrîcen”. Mecelletü’l-Câmi‘ati’l-İslâmiyye bi’l-Medîneti’l-Münevvere 34/114 (1422/2001-2002), 91-168.
Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdurrahmân. Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1400-1413/1980-1992.
Moğultay b. Kılıç, Alâüddîn Ebû Abdullah el-Bekcerî. İkmâlü Tehzîbi’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Âdil b. Muhammed – Üsâme b. İbrâhîm. 12 Cilt. Kahire: el-Fârûku’l-Hadîse li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr, 1422/2001.
Murtazâ el-Askerî. Me‘âlimü’l-medreseteyn. 3 Cilt. b.y.: Merkezü’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr li’l-Mecma‘i’l-Âlemî li-Ehli’l-Beyt, 2. Basım, 1436.
Muvaffak el-Hârezmî, el-Muvaffak b. Ahmed b. Muhammed el-Mekkî. el-Menâkıb. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 2. Basım, 1414.
Nasîbî, Ebû Bekr Ahmed b. Yusuf b. Hallâd. Fevâidü Ebî Bekr en-Nasîbî. b.y.: y.y., 2004.
Nasîbî, Ebû Bekr Ahmed b. Yusuf b. Hallâd. Hadîsü Ebî Bekr b. Hallâd en-Nasîbî. b.y.: y.y., 2004.
Necâşî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ali. er-Ricâl. thk. Mûsâ eş-Şübeyrî ez-Zencânî. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 6. Basım, ts.
Öz, Mustafa. “Şîa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/111-115. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
Râzî, Fahreddin Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1420.
Saffâr, Muhammed b. el-Hasan b. Ferrûh. Besâirü’d-derecât. Tahran: Menşûrâtü’l-A‘lemî, ts.
Sofuoğlu, Cemal. Şîa’nın Hadis Anlayışı. Ankara: Ankara Üniversitesi, İlâhiyat Fakültesi, Doktora Tezi, 1977.
Suiçmez, Yusuf. Şîa Hadis Tarihi: Hz. Muhammed’in Söz ve Fiillerinin Şiî İmamlara Nispeti. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2018.
Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahmân b. Ebû Bekr. Tedrîbü’r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. thk. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. 2 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, ts.
Şâmî, Yusuf b. Hâtim. ed-Dürrü’n-nazîm. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî li-Cemâ‘ati’l-Müderrisîn, 1420.
Şecerî, Yahyâ b. el-Hüseyin el-Mürşid Billâh. Tertîbü’l-Emâlî’l-hamîsiyye. tertîb. el-Kādî Muhyiddîn Muhammed b. Ahmed el-Kureşî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2001.
Şehhâmî, Ebü’l-Kâsım Zâhir b. Tâhir en-Nîsâbûrî. el-Ehâdîsü’s-sübâiyyât el-elf. el-Mektebetü’ş-Şâmile (elektronik metin).
Şerîf el-Murtazâ, Ebü’l-Kâsım Ali b. el-Hüseyin b. Musa. Resâilü’ş-Şerîf el-Murtazâ. thk. Seyyid Ahmed el-Hüseynî. 4 Cilt. Kum: Dâru’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1410.
Şeyh Müfîd, Muhammed b. Muhammed. el-Emâlî. thk. Hüseyin el-Üstâd Velî – Ali Ekber el-Gaffârî. Beyrut: Dâru’l-Müfîd, 2. Basım, 1414/1993.
Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed. el-Mu‘cemü’l-kebîr. thk. Hamdî b. Abdülmecîd es-Silefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 2. Basım, ts.
Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Rüstem. el-Müsterşid fî imâmeti emîri’l-mü’minîn Ali b. Ebî Tâlib. thk. Ahmed el-Mahmûdî. Tahran: Müessesetü’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye li-Kûşânbûr, 1415.
Tatlı, Mustafa. “Ortak Hadisler Bağlamında Ehl-i sünnet ve Şîa’ya Göre Firâset Rivayetinin Değerlendirilmesi”. Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi 8/1 (2022), 709-743.
Tatlı, Mustafa. “Ortak Hadisler Bağlamında Ehl-i sünnet ve Şîa’ya Göre Firâset Rivayetinin Değerlendirilmesi II: Şiî Rivayetler”. Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi 8/2 (2022), 781-805.
Topgül, Muhammed Enes. “Bir Cerh Sebebi Olarak Teşeyyu‘ (Şiîlik Eğilimi) Kavramına Tarihsel Bir Bakış”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 42/1 (2012), 47-76.
Topgül, Muhammed Enes. Hadis Râvilerinde Şiîlik Eğilimi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
Topgül, Muhammed Enes. “Sünnî-Şiî İkilemine Farklı Bir Bakış: Yeniden İnşa Edilen Hadis Bağlamları”. İslâm Araştırmaları Dergisi 41 (2019), 45-83.
Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hasan. el-Emâlî. Kum: Dâru’s-Sekâfe, 1414.
Tûsî, Ebû Ca‘fer. er-Ricâl. thk. Cevâd el-Kayyûmî el-İsfahânî. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 3. Basım, 1373 hş./1994.
Tüsterî, Muhammed Takī. Kâmûsü’r-ricâl. 12 Cilt. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1427-1431.
Ukaylî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Amr b. Musa. ed-Duafâü’l-kebîr. thk. Abdülmu‘tî Emîn Kal‘acî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Mektebeti’l-İlmiyye, 1404/1984.
Yahyâ b. Maîn, Ebû Zekeriyyâ. Târîhu İbn Maîn (Rivâyetü Osmân b. Saîd ed-Dârimî). thk. Ahmed Muhammed Nûr Seyf. Dımaşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1400.
Zehebî, Şemsüddin Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Mevzûâtü’l-Müstedrek. el-Mektebetü’ş-Şâmile (elektronik metin).
Zehebî, Şemsüddin. Mîzânü’l-i‘tidâl. thk. Ali Muhammed el-Becâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1382/1963.
Zehebî, Şemsüddin. el-Müntekâ min Minhâci’l-i‘tidâl fî nakdi kelâmi Ehli’r-rafz ve’l-i‘tizâl. thk. Muhibbüddin el-Hatîb. Riyad: er-Riâsetü’l-Âmme li-İdâreti’l-Buhûsi’l-‘İlmiyye ve’l-İftâ ve’d-Da‘ve ve’l-İrşâd, 1413/1993.
Zehebî, Şemsüddin. Siyerü a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1405/1985.
Zehebî, Şemsüddin. Tezkiretü’l-huffâz. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.
Zürkānî, Muhammed b. Abdülbâkī. Şerhu’l-Mevâhibi’l-ledünniyye. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417/1996.
الحقوق الفكرية (c) 2026 Mustafa Kalfa (Yazar)
هذا العمل مرخص بموجب Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
التنزيلات
معلومات المقال
- نوع المقال Makaleler
- تم التقديم يوليو 27, 2026
- تم القبول أكتوبر 3, 2026
- منشور أكتوبر 25, 2026
- إصدار عدد 2 (2026)
- القسم Makaleler