Kayıp Kur’ân Sahifesi Rivayetine Yönelik İbn Kuteybe ve Bâkıllânî’nin Değerlendirmelerinin Mukayeseli Analizi

أثارت الرواية المنقولة عن عائشة (ت. 58هـ/678م)، المتضمنة لدعوى أكل داجنٍ صحيفةً كُتِب فيها حُكما الرجم ورضاع الكبير عند وفاة رسول الله ﷺ، نقاشات واسعة حول قضايا شتى؛ يأتي في مقدمتها جمع القرآن الكريم وحفظه. لم ينطلق علماء العصر المتقدم من ظاهر هذه الرواية، لأنها يوهم التعارض مع الوعود الإلهية بحفظ القرآن الواردة في آيات مثل: المائدة 5/3، والحجر 15/9، وفصلت 41/42؛ فصاغوا تأويلاتٍ وتوجيهاتٍ تجمع بين مناهج نقد الحديث وأصول الفقه وعلم الكلام. ومما عمّق هذه المقاربات أن الرواية المذكورة ليست حديثًا مرفوعًا إلى النبي ﷺ، بل خبر موقوف ينتهي إسناده إلى عائشة. تتناول هذه المقالة وجود هذه الرواية في المصنفات المبكرة؛ حيث تدرسها دراسة مقارنة في ضوء دفاع ابن قتيبة (ت. 276هـ/889م) عن الحديث، ومنهج الباقلاني (ت. 403هـ/1013م) المؤيّد لتواتر القرآن الكريم. وباعتماد منهجي التحليل المقارن للبيانات التاريخية والتقويم التحليلي. تنتهي الدراسة إلى أن الرواية لا تقوم حجةً لدعوى النقص في النص القرآني. وفي هذا السياق، تشكل تقريرات ابن قتيبة القائمة على طبيعة أدوات الكتابة، ووسائل الحفظ المتاحة في ذلك العصر، ونقد مرويات الحديث، جوابًا متكاملًا يبرهن على موثوقية القرآن ومصداقيته. كذلك تُعد تقريرات الباقلاني القائمة على مبدأ التواتر، وترجيحاته المتعلقة بأخبار الآحاد، خطوة متقدمة تطرح مقاربة شاملة للشبهات المثارة حول قضية "نقصان المصحف". وفي هذا الإطار، يبرز استدلال الباقلاني بأنه « لم يُؤكل محفوظاً في صدور كثير من الأمّة بأسره »، كملاحظة دقيقة يدل على أن الآيات كانت محفوظة في الصدور كما هي مسطورة في السطور، وأن الحفظ والتدوين كانا صنوان يعضد أحدهما الآخر.  بالإضافة إلى ذلك، تُمثّل مباحث أنواع النسخ –ولا سيما نسخ التلاوة–، وطبيعة التدوين والكتابة، وعدم صلاحية خبر الواحد لإثبات النص القرآني لدى كلا الإمامين، الركائز المنهجية لهذه الملاحظة.

The tradition transmitted via ‘Āisha (d. 58/678), which contains the claim that a sheet of paper -on which the rulings concerning stoning and the breastfeeding of adults were written- was eaten by an animal that entered the house at the time of the Prophet passing, has given rise to debates on various subjects, foremost among them the compilation and preservation of the Qur’ān. Early scholars, noting that a literal interpretation of this tradition appeared to contradict Qur’ānic promises regarding the preservation of the Qur’ān -such as those in Surah al-Ma’idah 5:3, Surah al-Hijr 15:9 and Surah Fussilat 41:42- developed interpretations both within the framework of ḥadīth criticism and from the perspectives of usul al-fiqh and kalam. The fact that the ḥadīth in question is not a ḥadīth attributed directly to the Prophet (merfu), but rather a maquf report whose chain of transmission ends with ‘Āisha, was one of the primary factors that deepened these evaluations. Accordingly, this article examines how the narration was situated in the early period; it is analysed comparatively within the framework of Ibn Qutaybah’s (d. 276/889) defence of the ḥadīth and al-Bāqillānī’s (d. 403/1013) approach, which reinforces the Qur’ān’s status as a text transmitted through tawātur. Utilising a comparative analysis of historical data and analytical evaluation methods, the study ultimately concludes that the narration does not constitute evidence for the claim of any omission in the text of the Qur’ān. In this regard, the arguments developed by Ibn Qutaybah -based on textual material, preservation mechanisms and the critique of transmission- provide a comprehensive response in demonstrating the authenticity of the Qur’ān. Likewise, al-Bāqillānī’s arguments, based on tawātur, and his preferences regarding ahād reports advance the discussion and present a comprehensive approach to criticisms generally concerning the ‘incomplete Qur’ān’. In this context, even if al-Bāqillānī’s tradition of the ‘renewed page’ were to be accepted, his approach that ‘It was not consumed while being preserved in the memories of many members of the entire ummah. ’ is an important detail demonstrating that the verses were memorised exactly as they were written and that memorisation and writing should be regarded as two phenomena that reinforce one another. Furthermore the fundamental pillars of this conclusion are the types of abrogation -particularly recitation-based abrogation- the nature of written records, and the limitations of single-chain narrations (haber-i vāhid) in determining the verses of the Qur’ān, as discussed by both authors.

Hz. Âişe (ö. 58/678) tarikiyle nakledilen ve recm ile yetişkinin emzirilmesine dair hükümlerin yazılı bulunduğu bir sahifenin Resulullah’ın vefatı sırasında eve giren bir hayvan tarafından yenildiği iddiasını ihtiva eden rivayet, başta Kur’ân’ın cem‘i ve muhafazası olmak üzere çeşitli konularda tartışmaları beraberinde getirmiştir. Erken dönem âlimleri bu rivayetin lafzî okunmasının Mâide 5/3, Hicr 15/9 ve Fussilet 41/42 gibi Kur’ân’ın korunduğuna/korunacağına dair vaadlerle çelişiyor gibi görünmesinden hareketle hem rivayet tenkidi hem de usûlî-kelâmî çerçevede yorumlar geliştirmişlerdir. Söz konusu rivayetin Resulullah’a ulaşan (merfû) bir hadis olmayıp sened zinciri Hz. Âişe’de son bulan mevkûf bir haber olması da değerlendirmeleri derinleştiren unsurların başında yer almıştır. Bu itibarla makalede rivayetin erken dönemde nasıl konumlandırıldığı konu edilmekte; İbn Kuteybe’nin (ö. 276/889) hadis müdafaası ve Bâkıllânî’nin (ö. 403/1013) Kur’ân’ın tevâtür oluşunu tahkim eden yaklaşımı çerçevesinde mukayeseli biçimde ele alınmaktadır. Tarihsel verilerin mukayeseli analizi ve analitik değerlendirme yöntemlerini kullanan çalışma neticede rivayetin Kur’ân’ın lafzında bir eksilme iddiasına delil teşkil etmediği sonucuna ulaşmaktadır. Bu noktada İbn Kuteybe’nin yazı malzemesi, muhafaza imkânları ve rivayetin tenkidi üzerinden geliştirdiği söylemler Kur’ân’ın mevsûkiyetini gösterme noktasında bütüncül cevap niteliği taşımaktadır. Keza Bâkıllânî’nin tevâtür üzerine kurduğu söylemler ile ahâd haberle ilgili tercihleri konuyu ileri taşımakta ve genel olarak “eksik Kur’ân” ile ilgili eleştirilere bütüncül yaklaşım ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Bâkıllânî’nin “yenilen sahife” rivayeti kabul edilse bile “sahabenin hafızası da yenilmedi” şeklindeki yaklaşımı âyetlerin yazıldığı gibi ezberlendiğini, ezberin ve yazının birbirini tahkim eden iki olgu olarak değerlendirilmesi gerektiğini gösteren önemli ayrıntılardandır. Bununla beraber her iki müellifin de tilâvet neshi başta olmak üzere nesih türleri, yazılı kayıtların mahiyeti ve haber-i vâhidin Kur’ân âyetlerini tespitteki sınırlılığı bu çıkarımın temel dayanakları olmaktadır.