İmam Malik'in Muvatta'ına Aldığı ve Almadığı Rivayetlerine İlişkin Mukayeseli Bir Değerlendirme

عاش الإمام مالك في القرن الثاني الهجري، حين بدأ علم رواية الحديث والفقه يأخذان طابعهما المنهجي، وبرز في التاريخ إمامًا مؤسِّسًا للمذهب المنسوب إليه. وقد كان شديد الانتقاء في رواية الحديث، نتيجةً لسعي علمَي الحديث والفقه إلى التقعيد ولما اتصف به من دقة علمية. أما كتابه الموطأ الذي صنّفه في هذا الميدان بوصفه محدِّثًا فقيهًا، فقد حظي بتقدير واسع لدى معاصريه ومَن بعدهم من العلماء. ومع ذلك فإن المنهج الذي سلكه في كتابه، وطريقة إعماله لدليل عمل أهل المدينة الذي اقترن باسمه في العصور اللاحقة، ما زالا موضع جدل منذ العصر الكلاسيكي إلى يومنا هذا. وقد تناولت دراسات كثيرة الفروق بين روايات الموطأ التي انتشرت في أقطار العالم الإسلامي عن طريق تلاميذه. ومن المعلوم الثابت كذلك أن الإمام مالكًا لم يُودِع في الموطأ جميع ما رواه من الأحاديث في حياته. غير أنه لم تُنجَز حتى اليوم دراسة شاملة لهذه الأحاديث المروية من طريقه والمتفرقة في مصادر الرواية. ومن الأسئلة المهمة التي أثارتها هذه النقاشات أيضًا: لماذا روى الإمام مالك في الموطأ أحاديث تبدو مخالفة لفتواه؟ فروايته في كتابه أحاديث أفتى بخلافها مسألةٌ لفتت الأنظار منذ وقت مبكر ولم تجد حلًّا. وتسعى هذه الدراسة إلى الكشف عن المنهج الذي راعاه فيما رواه في كتابه وما لم يروه، مستفيدةً من حصر الأحاديث التي لم يُدخلها في الموطأ مع أنها رُويت عنه في مجالس مختلفة وتداولها أهل الحديث. وقد اعتُمد في ذلك منهج المقارنة بين أحاديث الأحكام التي تركها خارج كتابه وتلك الواردة فيه. وتهدف الدراسة في نهاية المطاف إلى إزالة الغموض عن سبب روايته في الموطأ أحاديث مخالفة لفتواه.

Imam Mālik lived in the second century of Hijri, at a time when the science of ḥadīth narration and fiqh were becoming systematized and took his place on the stage of history as the founding imam of a sect named after him. As a result of both the search for a systematic approach within the sciences of ḥadīth and fiqh his scholarly sensitivity, he was extremely selective in his narration of ḥadīth. His work Muwatta', which he produced in this field as a faqih muhaddith, was highly appreciated by his contemporaries and later scholars. Nevertheless, the method he followed in his work and the way he performed the evidence of ‘amal al-’ahl al-Madinah, which was identified with him in later periods, continue to be the subject of controversy from the classical period to the present day. Many other studies on him have discussed the differences between the narrative copies of the Muwatta', which were spread through his disciples in wide Islamic geographies. It is also known and established that Imam Mālik did not include all the ḥadīths he narrated during his lifetime in his Muwatta'.  However, it has been observed that no comprehensive study has been carried out on these ḥadīths of Imam Mālik, which are scattered in the field of ḥadīth narration.  Another important question that arises in the context of the aforementioned discussions is why Imam Mālik narrated the ḥadīths that seem to contradict his fatwa in Muwatta’. The fact that Imam Mālik also narrated the ḥadīths that he ruled against in his work is a question that has attracted attention since the early period and has not been resolved. In this study, an attempt has been made to find out what kind of method Imam Mālik followed in the ḥadīths that he narrated and did not narrate in his work, by using the determination of the ḥadīths that he did not include in Muwatta’, but were narrated in various assemblies and narrated in the field of ḥadīth. The method of comparison was used between the ḥadīth narrations that Imam Mālik excluded from his work and those included in the work. In the end, the aim is to clarify the ambiguity of why Imam Mālik narrated the ḥadīths that contradicted his fatwa in Muwatta’.

İmam Mâlik hicri ikinci asırda, hadis rivayet ilminin ve fıkhın sistemli hale gelmeye başladığı bir zamanda yaşamış ve kendi adıyla anılan bir mezhebin kurucu imamı olarak tarih sahnesinde yer almıştır. Gerek bir sistem arayışında olan hadis ve fıkıh ilimlerinin gerekse sahip olduğu ilmî hassasiyetin bir sonucu olarak o, hadis rivayetinde son derece seçici davranmıştır. Onun fakih bir muhaddis olarak bu sahada ortaya koyduğu eseri Muvatta’ ise hem çağdaşları hem de sonraki dönem ulema tarafından büyük oranda takdir görmüştür. Buna rağmen eserinde gözettiği usulü ve sonraki dönemlerde onun şahsıyla özdeşleşmiş olan amel-i ehl-i Medîne delilini icra ediş şekli, klasik dönemden günümüze tartışmalara konu olmaya devam etmektedir. Hakkında yapılan birçok çalışmada ise onun öğrencileri vasıtasıyla geniş İslâm coğrafyalarına yayılan Muvatta’ rivayet nüshaları arasındaki farklılıklar ele alınmıştır. Bunun yanında İmam Mâlik’in, hayatı boyunca rivayet ettiği hadislerin tamamını Muvatta’ına almadığı da bilinen ve tespit edilmiş bir durumdur. Ancak günümüze kadar hadis rivayet sahasında dağınık bir şekilde bulunan İmam Mâlik tarikli bu hadisler hakkında kapsayıcı bir çalışma yapılmadığı görülmüştür.  Mezkûr tartışmalar ekseninde ortaya çıkan diğer önemli bir soru ise İmam Mâlik’in fetvasına aykırı görünen hadisleri Muvatta’da neden rivayet ettiği meselesidir. Onun eserinde hilafına hüküm verdiği hadisleri de rivayet ediyor olması erken dönemden itibaren dikkat çeken ve çözüme kavuşturulamamış bir mevzudur. Bu çalışmada, İmam Mâlik’in Muvatta’a dahil etmediği ancak çeşitli meclislerde rivayet edilerek hadis sahasında rivayet edilegelen hadislerinin tespitinden faydalanarak onun eserinde rivayet ettiği ve etmediği hadislerde nasıl bir metot gözettiği tespit edilmeye çalışılmıştır. Bunu yaparken, İmam Mâlik’in eseri dışında bıraktığı ve ahkâma dair olan hadis rivayetleriyle eserde olanlar arasında kıyaslama yöntemi kullanılmıştır. Nihayetinde İmam Mâlik’in Muvatta’da fetvasına muhalif olan hadisleri neden rivayet ettiği meselesindeki muğlaklığın aydınlatılması hedeflenmiştir.