Hanefî Usul Çerçevesinde Yeni Bir Sünnet Tasnifi Denemesi

This study addresses the conceptual ambiguities surrounding the definition, classification, and particularly the ruling on the abandonment of sunnah within the framework of the Hanafi usūl tradition, and proposes a more consistent hierarchical classification based on classical Hanafi sources. The article demonstrates that understanding sunnah merely as “acts that earn reward if performed and incur no responsibility if abandoned” does not align with Hanafi literature, and it outlines the degrees of responsibility associated with different acts. Within this framework, the approaches of usūl scholars such as Cessâs, Debûsî, Serahsî, Pezdevî, Nesefî, Kâsânî, and Ibn Ābidīn are comparatively analyzed. The analysis reveals that, in Hanafi thought, sunnah is fundamentally divided into sunnah-i huda (acts whose abandonment is blameworthy and which constitute religious symbols) and sunnah-i zevaid (acts of human or customary nature whose abandonment is not blameworthy), though this distinction is neither singular nor absolute. Taking all classifications of sunnah into account, the study demonstrates that it possesses a graded structure. It argues that the prevalent binary classifications in modern literature fail to fully reflect this hierarchy, concluding that the issue of abandoning sunnah should be evaluated gradationally, considering the nature of the act, the Prophet’s continuity in performing it, and its status as a religious symbol.

Bu çalışma, Hanefî usûl geleneği çerçevesinde sünnetin tanımı, tasnifi ve özellikle sünnetin terk edilmesinin hükmü etrafında ortaya çıkan kavramsal karışıklıkları ele almakta ve klasik Hanefî kaynaklar ışığında daha tutarlı bir derecelendirme önerisi geliştirmektedir. Makalede, sünnetin yalnızca “yapıldığında sevap kazandıran, terk edildiğinde hiç bir sorumluluk doğurmayan fiiller” olarak anlaşılmasının Hanefî literatürle örtüşmediği gösterilmekte ve sorumluluğun dereceleri ortaya konulmaktadır. Bu çerçevede Cessâs, Debûsî, Serahsî, Pezdevî, Nesefî, Kâsânî ve İbn Âbidîn gibi usûlcülerin yaklaşımları karşılaştırmalı biçimde analiz edilmektedir. Bu analiz sonucunda Hanefî düşüncede sünnetin temelde sünnet-i hüda (terki kınanan ve dinin şeâirinden sayılan fiiller) ve sünnet-i zevaid (beşerî ve âdet kabilinden olup terki kınanmayan fiiller) şeklinde bir ayırım olduğu, ama bu ayırımın tek ve mutlak olmadığı ortaya konulmaktadır. Sünnetle ilgili tüm ayırımlar dikkate alınarak dereceli bir yapıya sahip olduğu tespiti yapılmakta ve gösterilmektedir. Çalışma, modern literatürde yaygın olan ikili tasniflerin bu hiyerarşiyi yeterince yansıtmadığını savunarak, sünnetin terki meselesinin fiilin mahiyeti, Peygamber’in ona devamlılığı ve dinî sembol niteliği dikkate alınarak dereceli biçimde değerlendirilmesi gerektiği sonucuna ulaşmaktadır.